De Koninklijke Maatschappij De Schelde is onlosmakelijk met Vlissingen en Zeeland verbonden. Maar ook buiten de provincie is er volop Schelde-geschiedenis te vinden. In deze serie gaat Schelde Schakels op zoek naar die stukjes verleden.

Op zaterdag 26 juni 1937 werd op Texel het nieuwe Vliegveld Vlijt feestelijk geopend en ter ere van die gelegenheid arriveerde helemaal vanuit Vlissingen een bijzondere gast: de Scheldemusch. Dit kleine eenpersoonsvliegtuigje was ontworpen en gebouwd door de Koninklijke Maatschappij De Schelde. Het was in veel opzichten een uniek vliegtuig, vooral omdat er maar zes van gebouwd zijn.

Tekst: Eefje Koppers

De eerste versie van de Scheldemusch voltooide een succesvolle proefvlucht in 1935. Het vliegtuig dat Texel aandeed in 1937 was de vijfde in de serie met als registratie PH-AMH. Ontwerper Theo Slot vloog het vliegtuigje eigenhandig van Zeeland naar de Waddeneilanden en landde zonder problemen op het pas aangelegde vliegveld. Tijdens de officiële opening gaf hij een vliegdemonstratie. De Texelsche Courant van 30 juni 1937 schreef dat hij “er op allerlei wijze mee manoeuvreerde en het toestel volledig in zijn macht bleek te hebben”. Het maakt “de dolste capriolen” en gedroeg zich als een “coquette jonge-dame”.

In het Luchtvaart- & Oorlogsmuseum Texel is een werkplaats waar een replica van de Scheldemusch wordt gebouwd. In het Luchtvaart- & Oorlogsmuseum Texel is een werkplaats waar een replica van de Scheldemusch wordt gebouwd.

De geslaagde demonstratie was het begin van een langdurige relatie tussen Texel en de Scheldemusch die zelfs tot de dag van vandaag voortduurt. Vrijwilligers van het Luchtvaart- & Oorlogsmuseum Texel dat naast de landingsbaan van het vliegveld ligt, zijn namelijk bezig een replica van het vliegtuigje te bouwen. In het museum is een werkplaats ingericht waar de replica langzaam vorm begint te krijgen.

Van scheepsbouw naar vliegtuigbouw
Hoe kwam het dat een scheepswerf zich op de vliegtuigbouw ging richten? De oorzaak was de Grote Depressie van de jaren dertig. Na de plotselinge ineenstorting van de aandelenkoersen op de beurs van Wall Street ontstond een wereldwijde economische crisis. Ook De Schelde werd hard geraakt. Waar er in 1929 nog meer dan 2750 werknemers waren, was dat aantal in twee jaar tijd teruggelopen tot 872. Er werden geen schepen meer besteld en dus was een koerswijziging naar andere markten nodig.

Bij de buitenlandse scheepswerven Blohm & Voss in Duitsland en Harland & Wolff in Engeland bleken de combinatie van scheeps- en vliegtuigbouw succesvol. Dus werden eind 1934 de inboedel en de vliegtuigdivisie van de failliete fabrikant H. Pander & Zonen uit Den Haag overgenomen. Met de overname maakte ook de constructeur Theo Slot de overstap naar De Schelde. Bij Pander had hij naam gemaakt met succesvolle ontwerpen en hij bracht die expertise mee naar Vlissingen.

Scheldemusch-constructeur Theo Slot. Scheldemusch-constructeur Theo Slot.

Met de Scheldemusch wilde De Schelde een nieuwe markt aanboren: eenvoudigere vliegtuigen ontwerpen voor een bredere doelgroep. De Scheldemusch was een aantrekkelijke investering voor verschillende doelgroepen. Het was een redelijk betaalbaar toestel voor de particuliere sportvlieger dat door het ontwerp relatief eenvoudig te bedienen was. Vliegscholen konden het toestel gebruiken voor lessen. En het toestel was ook geschikt om nieuwe luchtvaartsnufjes mee te testen, zodat deze later op grotere toestellen konden worden gebruikt.

Veelbelovend ontwerp
De Scheldemusch was een tweedekker vervaardigd uit staalbuis, hout en linnen. De vleugel was gemaakt van hout met doekbespanning. Het was het eerste vliegtuig van Nederlandse makelij met een zogenaamd driepuntsonderstel: twee wielen onder de vleugel en een bestuurbaar voorwiel onder de neus. Tot de jaren vijftig was het staartwielvliegtuig met twee wielen onder de vleugel en een kleiner wiel onder de staart de standaard configuratie voor de meeste vliegtuigen. Het bestuurbare neuswiel maakte het taxiën, opstijgen en landen gemakkelijker, vandaar dat het tegenwoordig de meest gangbare configuratie is.

Ook in het museum: een werkend schaalmodel van de PH-AMH gebouwd door de Duitse modelbouwer Jürgen Wolf. Ook in het museum: een werkend schaalmodel van de PH-AMH gebouwd door de Duitse modelbouwer Jürgen Wolf.

De demonstraties van Theo Slot lieten zien hoe veelbelovend de Scheldemusch was. Het vliegtuig kreeg ontzettend veel publiciteit en het leverde veel positieve reacties op vanuit heel Europa. Het grootste minpunt was dat het een eenpersoonsvliegtuig was. En dus ontwikkelde De Schelde verder aan tweepersoonsvarianten. Maar de Scheldemusch had ook de tijd tegen. In 1937 leek de toekomst van de Scheldemusch en de vliegtuigbouw van de Schelde nog zo veelbelovend. Een paar jaar later brak de Tweede Wereldoorlog uit en veranderde alles.

Uiteindelijk zijn er slechts zes Scheldemuschen gebouwd: de PH-ALB, de PH-AMA, de PH-AME, de PH-AMG, de PH-AMH en de PH-AMI. De PH-AMH werd op 10 mei 1940 door oorlogshandelingen vernield. Van de overige vijf zijn er vier gecrasht of gesloopt, terwijl de PH-AMG naar Engeland is gegaan en daar in 1960 voor het laatst is gezien.

De museumvrijwilligers gebruiken de gedetailleerde samenstellingstekening van de Scheldemusch uit het Schelde-archief voor de replica. De museumvrijwilligers gebruiken de gedetailleerde samenstellingstekening van de Scheldemusch uit het Schelde-archief voor de replica.

De Scheldemusch in leven houden?
Maar in Texel kan de Scheldemusch tot op de dag van vandaag worden bewonderd. Er wordt hard gewerkt aan de replica. Tijdens een bezoek in juni stonden de vrijwilligers op het punt om aan de vleugels te beginnen. Daarnaast bevat de museumcollectie ook een werkend schaalmodel van de PH-AMH. Het werd gebouwd door de Duitse modelbouwer Jürgen Wolf en in 2004 geschonken aan het museum. Ook is er een kleiner model te bewonderen van de allereerste Scheldemusch, registratie PH-ALB uit 1935. Mocht je een keer op Texel zijn, dan is het museum zeer een bezoek waard. Al was het alleen maar om een interessant stukje Schelde-geschiedenis in levenden lijve te kunnen bewonderen.

Bronnen:
Van Wijngaarden, Pieter, NV Koninklijke Maatschappij De Schelde Afdeling Vliegtuigbouw, Eygelshoven: Uitgeverij Wiel Eijdems, 2014, pp. 22-35.
Van Wijngaarden, Pieter, Maritiem Meesterschap, 150 jaar Koninklijke Maatschappij De Schelde, Vlissingen: Wilco BV, 2025, pp. 217-222.
Texelsche Courant, Opening Vliegveld – Demonstraties, 30 juni 1937, P. 3
Texelse Courant, Model historisch vliegtuig voor museum, 11 juni 2004, P. 6

Naar overzicht