Schrijf je in voor de nieuwsbrief
De Koninklijke Maatschappij De Schelde is onlosmakelijk met Vlissingen en Zeeland verbonden. Maar ook buiten de provincie is er volop Schelde-geschiedenis te vinden. In deze nieuwe serie gaat Schelde Schakels op zoek naar die stukjes verleden.
Tekst: Eefje Koppers
Wie wel eens in Haarlem komt, kan daar de Crossleystraat bezoeken. Deze bevindt zich in de relatief nieuwe woonwijk De Remise in Haarlem Zuidwest gevestigd op het voormalige terrein van de werkplaats van de Eerste Nederlandse Electrische Tram-Maatschappij en later Connexxion. De straatnamen herinneren aan illustere bussen en trams, zoals de Bolramerstraat, de Leylandstraat, Blauwe Tramstraat, de Crossleystraat en het Remiseplantsoen.
De gevelsteen in de Crossleystraat.
Behalve een naambord heeft iedere straat ook een bijzondere gevelsteen gekregen. De stenen zijn ontworpen door striptekenaars en tot leven gebracht door kunstenaars. De gevelsteen in de Crossleystraat is ontworpen door de Haarlemse Striptekenaar Alex van Koten en gehouwen door beeldhouwer Serge van Druten uit Leusden-Zuid. Op de gevelsteen is Van Kotens stripheld Nick Name te zien, samen met een dame in het rood én een Crossley-bus.
En die Crossley-bus vormt een klein, maar interessant onderdeel van 150 jaar Schelde-geschiedenis. Direct na de Tweede Wereldoorlog stond Nederland voor een uitdaging: de wederopbouw van het land. In het geval van de Nederlandse Spoorwegen (NS) betekende dit dat ook het openbaar vervoer weer op gang moest komen; om mensen naar en van hun werk te kunnen brengen. De spoorlijnen hadden veel schade opgelopen en dus koos de NS ervoor om bussen in te zetten als tussenoplossing. Het bedrijf bestelde 925 autobuschassis bij het Engelse bedrijf Crossley Motors. Deze werden geleverd in 1947 en 1948 en de NS gaf opdracht aan verschillende leveranciers om de carrosserieën te bouwen. Een van hen, carrosseriebouwer Verheul uit Waddinxveen, besteedde de bouw van 185 carrosserieën uit aan De Schelde.
Voor de Tweede Wereldoorlog was De Schelde begonnen met het bouwen van vliegtuigen en waren er vliegtuigfabrieken geopend in Dordrecht en Zwijndrecht. Net na de oorlog waren er weinig opdrachten voor vliegtuigbouw, maar er was enorme vraag naar bussen als plaatsvervangend vervoer terwijl de spoorlijnen hersteld werden. De carrosserie of opbouw van een bus verschilde niet heel veel met die van een vliegtuigromp en dus breidde De Schelde haar activiteiten uit naar bussenbouw voor de wederopbouw. In totaal bouwde De Schelde bijna 400 lichtmetalen bussen, waaronder de 185 Crossley-carrosserieën.
De productielijn van de Crossley-bussen in de fabriekshal van de Afdeling Vliegtuigbouw in Dordrecht.
De bussen werden ingezet voor de treinvervangende busdiensten van de NS. Zij werden daarnaast en daarna verdeeld over de streekvervoerbedrijven door heel Nederland. Ondanks enkele problemen met de blowers van de dieselmotoren, waren de Crossley-bussen populair en bepaalden ze jarenlang het beeld van de Nederlandse streekbus. De laatste Crossleys in Nederland gingen in 1965 buiten dienst. Er zijn er echter een aantal bewaard gebleven, waaronder een Crossley SD42/1-bus nummer 1108 met aluminium carrosserie gebouwd door De Schelde.
De 1108 reed eerst voor de NS en later bij verschillende streekvervoerbedrijven, onder andere in Gelderland en Utrecht. In 1955 werd de bus verbouwd tot een “schermbeeldwagen” en ingezet voor röntgenonderzoek bij het personeel van de dochterondernemingen van de NS. In 1970 schonk de NS de bus aan de Stichting Veteraan Autobussen (SVA) die hem in oude staat herstelde. Ter ere van het 150-jarige bestaan van Koninklijke Maatschappij De Schelde bracht de bus een speciaal bezoek aan Vlissingen voor het jubileumfeest afgelopen zomer.
Een Crossley-bus met een door De Schelde geleverde aluminium opbouw bracht in juni 2025 een bezoek aan het hoofdkantoor van Koninklijke Maatschappij De Schelde/Damen Naval ter ere van het 150-jarig jubileum.